लेखक : पार्थ कपोले (9405192998)
पश्चिम बंगालच्या २०२६ च्या विधानसभा निवडणुकीच्या निकालानंतर भाजप आणि या पक्षाला साह्यभूत होणाऱ्या संस्थांनी केलेल्या कामाची चर्चा होऊ लागली आहे. गेल्या 15 वर्षात बंगालमधील निवडणूका म्हणजे हिंसाचार, बूथ कॅप्चरिंग, तृणमुलची गुंडशाही असे समिकरणच बनले होते. 2021 च्या निवडणुकीनंतर तर अनेक भागात दंगल घडवून दहशत माजवली गेली होती. या पार्श्र्वभुमीवर झालेल्या निवडणुकीत भाजप आणि त्यांच्या सहयोगी संस्थांनी जी रणनिती आखली त्यावर भारतीय परंपरेतील राजकीय तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव दिसून येतो. चाणक्यनीती, भगवद्गीता, रामचरितमानस, विष्णुपुराण आणि अर्थशास्त्रातील विचारांचा संदर्भ घेत ही रणनिती कशी आखली गेली, नियोजन कसे गेले त्यावर टाकलेला हा दृष्टीक्षेप. Indian Political Science and Bengal Result
पश्चिम बंगालच्या २०२६ च्या विधानसभा निवडणुकीने भारतीय राजकारणाचा प्रवाहच बदलून टाकला. अनेक दशकांपासून डावपंथ आणि त्यानंतर तृणमूल काँग्रेसच्या राजकीय वर्चस्वाखाली राहिलेल्या बंगालमध्ये भाजपने ऐतिहासिक आणि दणदणीत विजय मिळवत सत्ता प्राप्त केली. हा विजय केवळ जागांचा किंवा मतांचा नव्हता; तर तो बंगालच्या राजकीय संस्कृतीत झालेल्या मोठ्या बदलाचा संकेत मानला जात आहे.
Indian Political Science and Bengal Result
गेल्या दशकभरात बंगालमधील निवडणुका म्हणजे हिंसाचार, बूथ कॅप्चरिंग, स्थानिक दबावगट, राजकीय ध्रुवीकरण आणि रक्तरंजित संघर्ष यांचे प्रतीक बनल्या होत्या. पंचायत निवडणुकांपासून विधानसभा निवडणुकांपर्यंत अनेक घटनांनी “भीतीमुक्त मतदान” हा प्रश्न राष्ट्रीय चर्चेचा विषय बनवला होता. पण २०२६ ची निवडणूक वेगळी ठरली. केंद्र सरकार, निवडणूक आयोग आणि केंद्रीय सुरक्षा दलांनी बंगालमध्ये उभारलेली अभूतपूर्व यंत्रणा या निवडणुकीचा सर्वात निर्णायक घटक ठरली.
चाणक्याचा एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो :
“शत्रोरपि गुणा ग्राह्याः दोषा वाच्या गुरोरपि।”
(अर्थ : शत्रूचे गुणही स्वीकारण्यासारखे असतात आणि गुरूचे दोषही ओळखले पाहिजेत.)
भाजपने बंगालमधील गेल्या निवडणुकांचा बारकाईने अभ्यास केला. कोणत्या भागात हिंसाचार होतो, बूथ व्यवस्थापन कसे चालते, स्थानिक दबावगट कसे काम करतात आणि निवडणूक प्रक्रियेतील कोणत्या त्रुटींचा गैरफायदा घेतला जातो, याचा अभ्यास करून यावेळी अधिक केंद्रीकृत आणि कठोर यंत्रणा उभारण्यात आली. Indian Political Science and Bengal Result
याच पार्श्वभूमीवर केंद्रीय सुरक्षा दलांची अभूतपूर्व तैनाती करण्यात आली. जवळपास २,५५० केंद्रीय सुरक्षा कंपन्या, संवेदनशील मतदान केंद्रांवरील विशेष नियंत्रण, GPS ट्रॅकिंग, मायक्रो-ऑब्झर्व्हर आणि स्थानिक पोलिसांच्या मर्यादित भूमिकेमुळे बंगालमधील निवडणुकीचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले.
या परिस्थितीचे वर्णन करताना रामचरितमानसमधील ओळ आठवते :
“विनय न मानत जलधि जड़ गए तीन दिन बीती।
बोले राम सकोप तब भय बिनु होइ न प्रीति॥”
(अर्थ : जेव्हा केवळ विनंतीने परिणाम होत नाही, तेव्हा शक्तीची जाणीव करून द्यावी लागते.)
बंगालमध्ये निवडणूक हिंसाचार रोखण्यासाठी केवळ अपील नव्हे, तर दृश्यमान शक्तीची उपस्थिती आवश्यक आहे, हा संदेश या निवडणुकीत स्पष्टपणे दिसला. या संपूर्ण निवडणूक प्रक्रियेत केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. बंगाल हे भाजपसाठी केवळ आणखी एक राज्य नव्हते; तर पूर्व भारतातील विस्ताराचे सर्वात मोठे राजकीय प्रवेशद्वार होते. त्यामुळे शाह यांचे निवडणुकीदरम्यान बंगालमध्ये सातत्याने सक्रिय राहणे हे रणनीतिक आणि मानसिक दोन्ही स्तरांवर निर्णायक ठरले. Indian Political Science and Bengal Result
याच संदर्भात चाणक्यनीतीतील प्रसिद्ध श्लोक उद्धृत करावा लागेल :
“उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥”
(अर्थ : केवळ इच्छा करून काम होत नाही; त्यासाठी अखंड प्रयत्न आवश्यक असतात.)
भाजपने बंगालमध्ये बूथ व्यवस्थापन, केंद्रीय दलांचे समन्वय, सोशल मीडिया नॅरेटिव्ह, निवडणूक आयोगाशी सतत संपर्क आणि स्थानिक पातळीवरील संघटन यांचा अत्यंत नियोजनबद्ध वापर केला. हा विजय अचानक घडलेला नव्हता; तर दीर्घकालीन रणनीतीचा परिणाम होता.या संपूर्ण प्रक्रियेत “शक्ती” या संकल्पनेलाही विशेष महत्त्व दिले गेले. Indian Political Science and Bengal Result
“बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥” (भगवद्गीता ७.११)
(अर्थ : अहंकार आणि स्वार्थापासून मुक्त असलेली शक्ती हीच खरी शक्ती आहे.)
केंद्रीय दलांच्या वाढत्या उपस्थितीमुळे बंगालमध्ये प्रथमच मोठ्या प्रमाणावर सामान्य मतदारांना “व्यवस्था त्यांच्या पाठीशी आहे” अशी भावना निर्माण झाल्याचे निवडणूक निकालांनंतर स्पष्ट झाले.
यावेळी सर्वाधिक चर्चेत असलेला मुद्दा म्हणजे मतदार याद्यांची फेरतपासणी. मृत, स्थलांतरित, डुप्लिकेट किंवा विसंगती असलेल्या मतदारांची नावे मोठ्या प्रमाणावर वगळण्यात आली. विरोधकांनी यावर आक्षेप घेतला; परंतु भाजपने यालाच “फेक वोट बँक” हटवण्याची प्रक्रिया म्हटले.
चाणक्यचा विचार येथे पुन्हा लागू पडतो :
“अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवानर्थतः।
तस्य मूलं विनश्यति फलानि च फलानि च॥”
(अर्थ : जो सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखत नाही, त्याचे मूळच नष्ट होते.)
या निवडणुकीत “खरा मतदार कोण?” हा प्रश्नच राजकीय संघर्षाचा केंद्रबिंदू ठरला. तंत्रज्ञानाचाही या निवडणुकीत अभूतपूर्व वापर झाला. १०० टक्के वेबकास्टिंग, ड्रोन सर्व्हेलन्स, ३६० अंश कॅमेरे, GPS ट्रॅकिंग आणि प्रत्येक बूथवर मायक्रो-ऑब्झर्व्हर यामुळे निवडणूक प्रक्रियेवर पूर्णवेळ नजर ठेवण्यात आली.
“यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे।
स कृत्यं साधयत्याशु भूमिरपि महीरुहाम्॥”
(अर्थ : ज्याच्या योजना आणि हालचाली शत्रूंना समजत नाहीत, तोच वेगाने यश मिळवतो.)
भाजपने बंगालमध्ये तंत्रज्ञान, संघटन आणि केंद्रीय यंत्रणांचा केलेला समन्वय हा या विजयाचा महत्त्वाचा घटक ठरला. निवडणूक हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर केंद्रीय दलांचा कठोर दृष्टिकोनही निर्णायक ठरला.
“दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वाः दण्ड एवाभिरक्षति।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः॥”
(अर्थ : दंडशक्तीच समाजाचे रक्षण करते; सर्व झोपले तरी दंडशक्ती जागी असते.)
या निवडणुकीत केंद्रीय दलांची उपस्थिती ही केवळ सुरक्षा व्यवस्थेचा भाग नव्हती; तर ती “आता हिंसाचाराला मर्यादा असतील” हा मानसिक संदेश देणारी शक्ती ठरली. सीमाभागातील सुरक्षेचाही मुद्दा या निवडणुकीत महत्त्वाचा ठरला. बांगलादेश सीमेलगत घुसखोरी, अवैध स्थलांतर आणि मतदारसंख्येतील बदल यावर भाजपने सातत्याने आक्रमक भूमिका घेतली.
“यस्य राष्ट्रे प्रजा भीता: सर्वे भयार्ताः भयप्रदाः।
तस्य राष्ट्रं विनश्यति वल्मीको यथा पन्नगः॥”
(अर्थ : ज्या राज्यात नागरिक भयभीत असतात, ते राज्य आतून कमजोर होऊ लागते.)
भाजपने बंगालमध्ये “भीतीमुक्त मतदान” हेच सर्वात मोठे निवडणूक कथानक बनवले आणि निकालांनी ते प्रभावी ठरल्याचे स्पष्ट केले.
“सा विद्या या विमुक्तये।”
(अर्थ : जी मुक्त करते तीच खरी विद्या.)
मतदारांनी भीती, दबाव आणि पारंपरिक राजकीय समीकरणांपासून मुक्त होऊन मतदान केल्याचा दावा भाजपकडून केला जात आहे.याचबरोबर संघटित रणनीतीचाही या विजयात मोठा वाटा होता.
बूथ पातळीवरील कार्यकर्ते, केंद्रीय यंत्रणा, सोशल मीडिया, राष्ट्रवादी संदेश, सुरक्षा व्यवस्थापन आणि निवडणूक आयोगाच्या नियंत्रणाचा एकत्रित परिणाम म्हणजे बंगालमधील भाजपचा हा ऐतिहासिक विजय ठरला. २०२६ ची बंगाल निवडणूक त्यामुळे केवळ सत्तांतराची घटना राहिलेली नाही. ती भारतीय निवडणूक व्यवस्थेतील बदल, केंद्रीय शक्तीचा वाढता प्रभाव, तंत्रज्ञानाचा वापर, मानसिक युद्ध आणि सांस्कृतिक प्रतीकांच्या राजकारणाचे सर्वात मोठे उदाहरण बनली आहे.
“अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका।
तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मतदन्तिनः॥”
(अर्थ : लहान गोष्टी एकत्र आल्या, तर मोठी कामेही साध्य होतात.)
थ पातळीवरील कार्यकर्ते, केंद्रीय यंत्रणा, सोशल मीडिया, राष्ट्रवादी संदेश, सुरक्षा व्यवस्थापन आणि निवडणूक आयोगाच्या नियंत्रणाचा एकत्रित परिणाम म्हणजे बंगालमधील भाजपचा हा ऐतिहासिक विजय ठरला. २०२६ ची बंगाल निवडणूक त्यामुळे केवळ सत्तांतराची घटना राहिलेली नाही. ती भारतीय निवडणूक व्यवस्थेतील बदल, केंद्रीय शक्तीचा वाढता प्रभाव, तंत्रज्ञानाचा वापर, मानसिक युद्ध आणि सांस्कृतिक प्रतीकांच्या राजकारणाचे सर्वात मोठे उदाहरण बनली आहे. Indian Political Science and Bengal Result
