महाराष्ट्रात किती वेळा दुष्काळ पडला

Guhagar News : महाराष्ट्राची स्थापना (१ मे १९६०) झाल्यापासून ते आतापर्यंत (वर्ष २०२६) राज्यात किमान १५ पेक्षा जास्त लहान-मोठे दुष्काळ पडले आहेत. हवामान बदलामुळे राज्यात सरासरी दर ५ वर्षांनी कमी पाऊस पडतो आणि दर ८ ते ९ वर्षांनी तीव्र दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होते. सध्या सप्टेंबर २०२६ मध्ये देखील महाराष्ट्र सरकारने राज्यातील ३५८ पैकी २६५ तालुक्यांमध्ये (सुमारे ७४% भागात) अधिकृतपणे दुष्काळ घोषित केला आहे, जो गेल्या २५ वर्षांतील सर्वात मोठ्या संकटांपैकी एक मानला जात आहे. Droughts in Maharashtra

महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात भीषण दुष्काळ

१९७२ चा ऐतिहासिक आणि सर्वात भीषण दुष्काळ
हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात मोठा आणि भयावह दुष्काळ मानला जातो. १९७० पासून सलग तीन वर्षे मान्सून अपयशी ठरल्यामुळे १९७२ मध्ये परिस्थिती हाताबाहेर गेली. मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्राचा काही भाग पूर्णपणे होरपळून निघाला होता. अन्नधान्याची तीव्र टंचाई निर्माण झाली होती, विहिरी आणि नद्या कोरड्या पडल्या होत्या. लोकांना जगण्यासाठी ‘सुखडी’ (एक प्रकारचा पौष्टिक आहार) वाटण्यात आली होती. याच दुष्काळातून धडा घेऊन पुढे रोजगार हमी योजना आणि जलसंधारणाच्या कामांना गती मिळाली.

२०१२-२०१३ चा दुष्काळ
१९७२ नंतरचा हा दुसरा सर्वात मोठा दुष्काळ होता. २०१२ मधील कमी पावसामुळे २०१३ च्या उन्हाळ्यात तीव्र पाणीटंचाई निर्माण झाली. सोलापूर, अहमदनगर, लातूर, बीड, जालना आणि उस्मानाबाद (धाराशिव) या जिल्ह्यांना याचा सर्वाधिक फटका बसला. मराठवाड्यातील धरणांमधील पाणी साठा अवघा ९ टक्क्यांवर आला होता. तज्ज्ञांच्या मते, हा दुष्काळ केवळ निसर्गामुळे नाही तर पाणी व्यवस्थापनातील त्रुटी आणि ऊसासारख्या पिकांसाठी पाण्याचा अतिवापर केल्यामुळे जास्त तीव्र झाला होता.

२०१५-२०१६ चा दुष्काळ
सलग दोन वर्षे कमी पाऊस झाल्यामुळे २०१५ आणि २०१६ मध्ये महाराष्ट्रातील तब्बल १५,००० पेक्षा जास्त गावे दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आली होती. लातूर शहराची अवस्था एवढी बिकट झाली होती की, तेथे इतिहासात पहिल्यांदाच ‘जलदूत’ एक्स्प्रेस ट्रेनद्वारे पाणी पुरवावे लागले होते.

२०१८-२०१९ चा दुष्काळ
राज्य सरकारने २०१८ च्या ऑक्टोबर महिन्यात राज्यातील १५१ तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर केला होता. भूगर्भातील पाण्याची पातळी कमालीची खालावल्यामुळे खरीप आणि रब्बी दोन्ही हंगाम वाया गेले होते.

२०२६ चा चालू दुष्काळ (सध्याची परिस्थिती)
चालू वर्ष २०२६ मध्ये मान्सूनमधील दीर्घ खंड आणि सरासरीपेक्षा सुमारे १८.८% कमी पावसामुळे राज्य सरकारने २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळ (ट्रिगर-१) जाहीर केला आहे. मराठवाड्यात ३८% आणि विदर्भात २७% पावसाची तूट आहे. सोयाबीन, मका आणि कापूस या पिकांचे प्रचंड नुकसान झाले आहे. Droughts in Maharashtra

स्वातंत्र्यापूर्वीचे प्रमुख दुष्काळ (मुंबई प्रांत)

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीपूर्वीही या भूभागाने अनेक मोठे दुष्काळ पाहिले आहेत.

* १८७७ चा दुष्काळ:
हा संपूर्ण देशासह महाराष्ट्रातील काही भागांसाठी अत्यंत घातक ठरला.

* १८९९-१९०० चा दुष्काळ (छप्पन्नचा दुष्काळ):
मुंबई प्रांतात पडलेल्या या दुष्काळात अन्न-पाण्यावाचून लाखो लोकांचा मृत्यू झाला होता.

महाराष्ट्रात वारंवार दुष्काळ पडण्याची मुख्य कारणे :

 महाराष्ट्राचा मोठा भाग (विशेषतः मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाडा) हा ‘पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात’ येतो, जिथे निसर्गतःच पाऊस कमी पडतो. ‘एल निनो’ सारख्या जागतिक हवामान बदलांमुळे मान्सून वारंवार हुलकावणी देतो. कमी पाऊस असणाऱ्या भागातही ऊसासारख्या जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांची लागवड केली जाते. कूपनलिका (बोअरवेल) मुळे जमिनीतील पाशवी उपसा वाढला आहे. Droughts in Maharashtra